ગુસ્સો આવે ત્યારે…

 

                  નાનું બાળક હોય, કિશોર કિશોરી કે સ્ત્રી પુરૃષ ગમે તેટલા પુખ્ત હોય તો પણ બધા એક બાબતમાં સમાન છે, બોલો કઇ? ગુસ્સામાં. માણસ અમીર હોય, મધ્યમવર્ગનો હોય કે ગરીબ હોય, ગુસ્સો બધાને આવે છે. જો કે એને પ્રદર્શિત કરવાની રીતો અલગ હોય છે. મનોવૈજ્ઞાાનિક માને છે કે દરેક ‘જણ’ ગુસ્સો થાય છે, અને આને કાબૂમાં રાખનાર  કે એના ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરનાર માંદગી કે તંદુરસ્તી અવૈચારિક તબાહી કે સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિ,ખુશી કે ગમ વગરે જેવી બાબતો માટે જવાબદાર હોય છે. જો ગુસ્સા કે ક્રોધને દબાવી દેવામાં આવે તો આપણને અને આપણે જેને પ્રેમ કરતા હોઇએ કે ચાહતા હોઇએ એમને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. વિશ્વના મોટા ભાગના લોકો ગુસ્સાને કાબુમાં ન રાખીને ઘણું બધું નુકસાન વેઠે છે, આર્થિક અને સમાજીક. અને આ જ લોકોને ખબર નથી કે ગુસ્સાને હકારાત્મક રીતે કાબુમાં કરી શકાય તો લાભદાયક સાબિત થઇ શકે છે. એવું જોવામાં આવે છે કે યુવાનીમાં માણસ પાસે  ગુસ્સો કરવા માટે ઘણા કારણો હોય છે, ઘણા પરિબળો અને પરિસ્થિતિઓ હોય છે. એમ કહો કે કેટલાક ઉશ્કેરણીજનક આવેગો હોય છે જેને એ કાચી ઉમરમાં કાબૂમાં કરી લે તો ઘણા પાપ કે ગુના થતા અટકી શકે છે.બાળકને મનગમતું રમકડું કે ચોકલેટ કે કેડબરી ન મળતા એ ગુસ્સો કરે છે. યુવાનને પપ્પા સ્પીકી અને ‘ગજકાશ’ બાઇક અપાવતા નથી એ માટે ગુસ્સો આવે છે તો કેટલાક ‘ક્રાંતિકારી’ વિચારધારા પ્રત્યે આકર્ષાયેલા નવયુવાનને આખી સામાજિક ‘સિસ્ટમ’ જ સડેલી લાગે છે. જેને એ જડમુળથી બદલી દેવા માગે છે અને રાજકારણી, નેતાઓ,ભ્રષ્ટાચારીઓ અધિકારીઓ ઉપર ગુસ્સો આવે છે તો ઘરમાં પતિને ક્યારેક પત્નિ ઉપર તો ક્યારેય બાળકો ઉપર ગુસ્સો આવે છે. (મહિનાના અંત તરફ જ્યારે ખીસ્સા ‘ખાલી’ થઇ જાય ત્યારે ગુસ્સો વધારે છલકાય છે, એ નોટ કરજો!) વહુને સાસુ ઉપર ગુસ્સો આવે છે કે સાસુ એને ‘મહેણા’ મારતી રહે છે અને શાકમાં મીઠું ઓછું હોવાની કે ભાખરી થોડીક કડક થઇ જવાની અને બપોરે વહુ આરામ કરવા આડી પડે કે સાસુ ખટખટ કરીને એને ઉંઘવા ન દે ત્યારે વહુને ગસ્સો આવે છે! આમ ગુસ્સો તો સર્વત્ર છે. પરંતુ એક સારી વાત એ છે કે માણસ આધેડ વયનો થાય કે ગુસ્સો એમાંથી રવાના થઇ જાય છે! ઘરડાઓને એકદમ ગુસ્સો નથી આવતો કેમ કે એમણે અપમાનની સાથે ગુસ્સાને ‘પી’ જવાની કળા પણ હસ્તભાત કરી લીધી હોય છે!

વૈજ્ઞાાનિકોએ એ પણ શોધી કાઢયું કે જે ડ્રાઇવરો વધુ ગુસ્સામાં હોય છે એને ગુસ્સામાં ગાડી હંકારતા હોય છે! એ અકસ્માત વધારે કરતા હોય છે! (નેક્સટ ટાઇમ તમે જો તમારા બોસ સાથે ઝઘડો કરીને ઘરે જઇ રહ્યા હોવ ત્યારે શાંતિથી ગાડી હંકારજો. બોસનું તો શું છે કે બીજો મળી જશે પણ આ જિંદગી નહીં મળે!) માણસને ગુસ્સો આવે અને એને એની જાણ ન હોય ત્યારે ચિંતા અનુભવે છે અને આને લીધે જ તો ડોક્ટરોને ઘી કેળાંં છે! તમે ચિંતામાં હોવ ત્યારે પેટમાં ચાંદી પડી જવી, બ્લડપ્રેશર વધી જવું માથું દુખવું કે ચક્કર  આવવા જેવા લક્ષણો દેખાવા માંડે છે અને ત્યારે ફરજિયાત પણે ડોક્ટરોને ઘી કેળાં કરાવવાં પડે છે! અને ગુસ્સામાં,ક્રોધમાં કે વિવાદમાં તમે જે ખાવ છો એના કરતાં કોઇ અર્થાત ગુસ્સો તમને ખાઇ જાય છે એ  હંમેશા યાદ રાખજો.

એરીસ્ટોટલે કહ્યું હતું કે કોઇના ઉપર  ક્યારે ગુસ્સો કરવો એ પણ એક કળા છે પરંતુ મોટા ભાગના માણસો આ કળાથી વંચિત છે. ઘણા લોકો નાની નાની બાબતમાં સામેવાળી વ્યક્તિનો વાંકગુનો ન હોય ત્યારે પણ ગુસ્સો થઇ જાય છે. એનાથી આવું પણ બને કે સામેવાળી વ્યક્તિ નિર્દોષ હોય તો તમે તમારી જાતને એની નજરોથી પાડી દો છો! અને એના મનમાં તમારા વિશે ખોટો પુર્વગ્રહ કે ગુસ્સો કે નકારાત્મક લાગણી જન્મી શકે છે. સામેવાળી વ્યક્તિ હોદ્દામાં તમારાથી નાની હોય ત્યારે એ ચુપચાપ સહન કરી લેશે પરંતુ સામેવાળી વ્યક્તિ હોદ્દામાં તમારી સમકક્ષ હોય તો શક્ય છે કે તમારે પણ એના રોષનો ભોગ બનવું પડી શકે છે. એરીસ્ટોટલની વાત તમે સારી રીતે સમજી શકો તો કદાચ સામેવાળી વ્યક્તિનો સ્વભાવને પણ સમજી શકો. ગુસ્સો કરવાનો એક અર્થ એવો છ ેકે તમે તમારી જાતને બીજાના કાબૂમાં સોંપી દો છો. કારણ કે માણસ ગુસ્સો થાય ત્યારે પોતાના દિમાગ ઉપર અને પોતાની જાત ઉપરનો કાબૂ ગુમાવી દે છે અને ઘણીવાર તો સામેવાળી વ્યક્તિની ચાલમાં માણસ ફસાઈ પણ શકે છે. માણસ ગુસ્સામાં હોય ત્યારે લગભગ સાચું બોલતો હોય છે એટલે કોઇ સત્ય વાત કઢાવવા માટે પણ તમને ગુસ્સો કરી શકે છે. કેટલાક વકીલો (અદાલતમાં કે.ડી. પાઠકની માફત) સાક્ષીને કે આરોપીને એવી રીતે ગુસ્સો કરે છે કે એ ગુસ્સામાં સત્ય બોલી દે છે. એટલે પ્રશ્ન થાય કે શું ગુસ્સે થવું નહીં?? ગુસ્સો ન થાવ તો કેટલીક વખત લોકો આપણને નિર્બળ સમજે છે જાણે ગુસ્સો કરવો એ જ મર્દાનગીની નિશાની છે! ખરી વાત તો એ છે કે મનોવૈજ્ઞાાનિકોના મત મુજબ કેટલાક લોકોનું લગ્નજીવન સફળ નથી હોતું એ માણસો બેડરૃમની નિષ્ફળતાને લીધે એવા ચીડીયા થઇ જાય છે કે નાની નાની વાતોમાં પણ ગુસ્સે થઇ જાય છે. ખરેખર તો એ ગુસ્સો સામેવાળી વ્યક્તિ ઉપર નહીં પરંતુ પોતાની જાત ઉપરનો એ ગુસ્સો હોય છે. આનો અર્થ એવો થયો કે જેમનું લગ્નજીવન ‘સફળ’ છે તેઓ ઓછો ગુસ્સો કરે છે એેમના ચહેરા ઉપર અને મનમાં શાંતિ હોય છે.

ગુસ્સો એ એક જાતનો કુદરતી આવેગ છે પરંતુ આ જ ગુસ્સાને લીધે મહાભારત સર્જાયું. આજ ગુસ્સાને લીધે પતિ-પત્નીનું,પુત્ર-પિતાનું કે મિત્ર-મિત્રનું ખૂન કરી નાંખે છે. એટલે આ આવેગને કાબુમાં રાખવો ખૂબ જરૃરી છે. ક્યારેક ગુસ્સામાં કહેલી નાનકડી વાત પણ સંબંધ તોડવાનું કારણ બની શકે છે. ગુસ્સાને લીધે સંબંધો બંધાતા તો નથી પણ બાંધાયેલા સંબંધો પણ તુટી જાય છે. આવા ગુસ્સાને કાબૂમાં રાખવા નિષ્ણાંતોએ કેટલીક બાબતો સુચવી છે. પહેલી બાબત તો આ છે કે તમને ગુસ્સો શા માટે આવે છે એ જાણો- ભૂલ તો કોઇનાથી પણ થઇ શકે છે. કોઇની ભૂલને લીધે તમારૃં કામ બગડે અને તમને ગુસ્સો આવે એ સ્વભાવિક છે પરંતુ તમે ગુસ્સો કરો એનાથી એ બગડેલું કામ સુધરી જશે એ શક્ય નથી. એના કરતાં ખેલદીલીથી ઉદારતા દાખવી સામેવાળી વ્યક્તિને ધીરજથી ફરીથી આવું ન થાય એ સમજાવશો તો એના ઉપર કદાચ વધારે અસર થશે અને તમારા માટે એને માન ઉપજશે. બીજી વખત આવું નહીં થાય એવું ધ્યાન રાખશે. તમે એરપોર્ટ ઉપર પહોંચી ગયા હોવ અને  ખબર પડે કે તમારી ફ્લાઇટ ત્રણ કલાક મોઢી છે તો એરલાઇન ઉપર ગુસ્સો કરવાથી તમારી ફ્લાઇટ તરત ઉપડી જશે એ શક્ય નથી. ફ્લાઇટ મોડી છે તો જરૃર કોઇ કારણ હશે. આવા સમયે મનમાં ધુધવાવવાથી તમારી ફ્લાઇટ  વહેલી નહીં  જ ઉપડે પણ ગુસ્સાથી તમારા દિલ ઉપર બોજો પડશે અને શક્ય છે કે ‘હાર્ટફેલથી’ તમારે જ આ દુનિયામાંથી ઉપડી જવું પડે. એના કરતાં આ વાસ્તવિક્તા સ્વીકારી કોઇ બીજા કામમાં મન પરોવશો તો મનને શાંતિ અને આનંદ બંને મળશે.

જે મશીનમાં પ્રેશર હોય ત્યાં એક પ્રેશર રીલીફ વાલ્વ પણ મુકવામાં આવે છે કે જેથી પ્રેશર વધી જાય તો એ વાલ્વમાંથી પ્રેશરાઇઝડ ગેસ કે પ્રવાહી નીકળી જાય અને મશીન ફાટે નહીં. માણસો પણ ગુસ્સો આવે અને પ્રેશર લાગતું હોય ત્યારે આ પ્રેશરને ઓછું કરવા માટેનું વાલ્વ શોધી લેવું જોઇએ. કેટલાક લોકોને ગુસ્સો આવે ત્યારે ૧ થી ૧૦ સુધી કે ૧૦૦ સુધી ગણવા જોઇએ આટલી વારમાં ગુસ્સો શાંત થઇ જશે. કેટલાક લોકો ગાળો બોલીને આ ધુંધવાટ દૂર કરે છે. ઉભા હોય ત્યારે બેસી જવું જોઇએ અને બેઠા હોય તો સુઇ જવું જોઇએ તોે ગુસ્સો શાંત પડી જશે.

ગુસ્સાને કાબુમાં રાખવાની કેટલીક બાબતોમાં આ પણ છે કે માણસ કોઇ કાર્યમાં- દાખલા તરીકે ગાર્ડનીંગ સારા પુસ્તકો વાંચવા, ટી.વી ઉપર કોમેડી ફિલ્મ કે પ્રોગ્રામ જોવું પેઇન્ટીંગ કરવી વગેરે પ્રવૃત્તિમાં કાર્યરત રહેવાથી ગુસ્સાને બીજી બાજુએ ટાળી શકાય છે. કસરત કરવાથી કેટલાક હૉર્મોન નીકળે છે જેનાથી માણસને મનમાં સારૃં લાગે છે.

જાપાનમાં મોટી ફેક્ટરીઓમાં એના માલિકના કપડાના કે રબરના કે પ્લાસ્ટિકના પુતળા એક જગ્યાએ મુકવામાં આવે છે. જ્યારે કોઇ કારીગરને કોઇ વાતે ગુસ્સો આવે ખાસ કરીને મનેજમેન્ટ સાથે તકરાર થાય ત્યારે એ ‘સ્પેશ્યલ’ રૃમમાં જ માલિકના પુતળાને લાતો અને મુક્કા મારે એને ગાળો આપે થોડીવારમાં બધો ગુસ્સો નિકળી જાય અને મન શાંત થઇ જાય એટલે પાછો એ પોતાના કામમાં વ્યસ્ત થઇ જાય. જાપાનીઓએ સાયકોલોજીસ્ટનો આ સારો ઉપયોગ કર્યો કહેવાયું કારણ કે એનાથી કંપનીના ઉત્પાદનમાં કોઇ ઘટાડો થવાને બદલે વધારો જ થાય એ લોકોની સફળતાનું કદાચ આ પણ એક કારણ હોઈ શકે.

રજનીશ કહેતા કે જ્યારે માણસને ગુસ્સો આવે ત્યારે હવામાં મુક્કાબાજી કરવી. એનાથી કદાચ માણસને એવી પ્રતિતી થાય કે (જેના ઉપર ગુસ્સો આવ્યો છે) એને જ મારી રહ્યો છે. થોડીવાર પછી માણસ શાંત થઇ જાય છે. આ પણ એક સાઇકોલોજીકલ ટેેકનિક છે. પણ આવું,મોંઘવારી વધે,પેટ્રોલના ભાવ વધે અને આપણો પગાર વધારો ન થાય તો કરવું શું?  હવામાં મુક્કા મારવા? ગાળો આપવી? કે સરકારને ભાંડવી? એ માટે ચુંટણી આવે ત્યાં સુધી રાહ જોવી. ગુસ્સો બધાને આવે છે પરંતુ એની સાથે કેવી રીતે કામ પાર પાડીએ છીએ એના ઉપર ઘણો મોટો આધાર છે.

અનારોગ્ય અને સ્વસ્થતા, શાંતિ, અશાંતિ, વિકાસ-વિનાશ સાર્થક રચનાત્મક પ્રવૃત્તિ, સુખ અને દુઃખ,- જીવનનની આવી ઘણી બાબતોનો આધાર આપણા ગુસ્સા ઉપર રહે છે. જે ક્રોધને જીતી લે છે એ પોતાની જાતને જીતી લે છે. ક્રોધને જીતવો કોઇ દેશ જીતવા કરતાં મહત્વનું છે.

આમ તો ક્રોધ વિનાશકારી છે. પરંતુ જો ગુસ્સાની લાગણીને યોગ્ય વળાંક આપી જીવનમાં ઉપયોગી બનાવી શકાય તો પોતાની જાત માટે પણ લાભદાયક બની શકે છે. દ. અફ્રિકામાં ગાંધીજીને ચાલતી ટ્રેનમાંથી  ભેદભાવપુર્વક અપમાનિત કરી ઉતારી દેવામાં આવ્યા ત્યારે એમનો ગુસ્સો એ વખતે તો પ્રગટ ન થયો પરંતુ આ જ ગુસ્સાને એમણે ભારતમાં અંગ્રેજો વિરૃધ્ધ રચનાત્મક રીતે પ્રગટ કર્યા. સરકારના આંદોલન અને પછી સ્વતંત્રતાની ચળવળથી ભારતવાસીઓનો જ લાભ થયો. અને આપણે સ્વતંત્રતા મેળવી શક્યા. જર્મનીમાં માર્ટીન લ્યુથર કીંગએ રોમન કેથોલિક (ખ્રિસ્તિઓનો મુખ્ય સંપ્રદાય) ચર્ચમાં ચાલતા ગોટાળાઓ વિરૃધ્ધ ‘પુણ્યપ્રકોપ’ ઠાલવ્યો એમાંથી પ્રોટેસ્ટ (વિરોધ કરનાર) સંપ્રદાયનો જન્મ થયો જેમણે સદીઓથી ચાલી આવતી બદીઓ વિરૃધ્ધ બંડ પોકાર્યો.

સામાન્ય રીતે લોકો ગુસ્સે થાય ત્યારે કઇંક તોડફોડ કરે છે. ટોળું ગુસ્સે થાય ત્યારે સરકારી વાહનો કે સરકારી માલમિલકતને તોડફોડ કરી પોતાનું જ નુકસાન કરે છે. વિદ્યાર્થીઓ ગુસ્સે કરે કે બાળી નાંખે ત્યારે પોતાનું જ નુકસાન કરે છે વિદ્યાર્થીઓ ગુસ્સે ભરાય તો શાળા-કોલેજને નુકસાન પહોંચાડે છે. બાળકો ગુસ્સે ભરાય તો તોડફોડ કરે અથવા તો એક ખુણે જઇ ચુપ-ચાપ બેસી પણ જાય. ગુસ્સો આવે ત્યારે ચુપ-ચાપ થઇ જવું અને ક્રોધની જ્વાળા મનમાં ભભકતી રાખવી એ પણ ક્રોધ જાહેર કરવાની એક રીત છે. ઉપવાસ ઉપર બેસવું કે મૌનવ્રત રાખી વિરોધ કરવો એ પણ ગુસ્સે હોવાનું દર્શાવવું જ છે.

માલિક નોકર ઉપર તો નોકર માલિક ઉપર ગુસ્સે થાય છે. પ્રજા સરકાર ઉપર રોષે ભરાય છે. આપણા બધામાં ક્રોધની અગન મનમાં ભડભડ કરતી બળી રહી છે. રસ્તા ઉપર આપણને કોઈ ધીરેથી મારી દે તો આપણો ગુસ્સો જ્વાળામુખી બની ફાટી પડે છે. આપણા જીવનમાં ગુસ્સો વણાઇ ગયો છે. વિચારવાની વાત એ છે કે શા માટે આવું થઇ રહ્યું છે? કદાચ આપણી ઇચ્છાઓ પૂરી નથી થઇ રહી, આપણા મનગમતા કાર્યો પુરા નથી થઇ રહ્યા. આપણી ઇચ્છા મુજબ કે આપણી ટેલેન્ટ મુજબ આપણને પગાર કે વળતર નથી મળી રહ્યું. આપણા મિત્રો આપણાથી આગળ નીકળી રહ્યા છે અને આપણે આટલા વર્ષોની મહેનત અને સંઘર્ષ પછી પણ ત્યાં જ ઊભા છીએ. કોઇ બેઇમાનીથી આપણાથી આગળ નીકળી જાય છે અને આપણે ઇમાનદારી કરી છતાંય હતા ત્યાંના ત્યાં જ છીએ આ વખતે ગુસ્સો આવે એ સ્વભાવિક છે. આ ઘુંઘવાટ આ ગુસ્સો આક્રમક્તાથી આપણે કોને નુકસાન પહોંચાડીએ છીએ? કદાચ આપણી જાતને આપણા કુટુંબને જ. ગુસ્સો ન કરવાની કોઇને સલાહ આપવી સરળ છે પરંતુ એ વાજબી સલાહ નથી જેની ઉપર વીતે છે એ જ જાણે છે. જો કે સ્વામી રામતીર્થ એક નિષ્ફળ યુવાન કે જે ગંગા કિનારે આત્મહત્યા કરવા આવ્યો હતો એને આપેલી સલાહ આપણ પણ સમજવા જેવી છે. ‘જીવનમાં નાની મોટી નિષ્ફળતાઓ તો  આવવાની છે.’ એમાં પોતાની જાત ઉપર ગુસ્સે કરવાથી શું મળશે? ક્રોધ અનિવાર્ય છે પણ એને કઇ રીતે આવવા દેવો એની વિનાશક શક્તિનું શું કરવું, એને રચનાત્મક માર્ગે કઇ રીતે વાળવો એ વિચારવાનું છે. આ વિચાર વિના સ્વસ્થ જીવન પ્રાપ્ત નહીં થાય!

આળસુ દિમાગ શૈતાનનું કારખાનું માનવામાં આવે છે. ક્રોધ એ શેતાનનો સૌથી મોટો હથિયાર છે. ક્રોધિત માનવી પાસેથી શૈતાન મનગમતુ કામ લઇ શકે છે. ખાસ કરીને મારધાડનું. માણસને ક્રોધ આવે ત્યારે તેને એટલું યાદ રાખવું જોઇએ કે શેતાન એને પથભ્રષ્ઠ કરી એવા કામ કરવા મજબૂર ન કરી દે જેથી પસ્તાવાનો વારો આવે. ગુસ્સો આવે ત્યારે માણસે બેસી જવું જોઇએ એને બેઠેલાએ આડા પડી ઊંઘી જવું જોઇએ. અને શાંતિથી વિચારવું જોઇએ કે જે કારણે ગુસ્સો આવ્યો એનું કારણ આટલું મોટું હતું? ગુસ્સો જરૃરી કે વાજબી હતો? ગુસ્સામાં હું કોઇને અન્યાય તો નથી કરી રહ્યો ને

(“યુવાસાથી” મેગેઝીન માં ડીસેમ્બર ૨૦૧૬ માં પ્રકાશિત મારો લેખ )

Posted in PERSONALITY | Tagged , , , , , | Leave a comment

પ્લેટો નું આદર્શ નગર : સંક્ષિપ્ત રસાસ્વાદ

વિશ્વના મહાન ફિલસૂફો માં ગ્રીક ફિલસૂફ પ્લેટો (ઈ.સ પૂર્વે ૪૪૮-ઈ સ પૂર્વે ૩૪૮,એથેન્સ)ની પણ ગણના થાય છે.સોક્રેટીસ ના શિષ્ય અને એરીસ્ટોટલ ના ગુરુ પ્લેટો એ પોતાની ફિલસુફી રજુ કરવા માટે સંવાદ શૈલી નો સહારો લીધો હતો.એનું સૌથી મહત્વનું ગ્રંથ ” The Republic”(આદર્શ નગર) ગણાય છે.એમાં ચર્ચા કરનાર પાત્રો માં સોક્રેટીસ મુખ્ય છે.અહી  સંવાદો ભલે સોક્રેટીસ ના મુખે બોલાયેલ છે પરંતુ ફિલસુફી સંપૂર્ણ પણે પ્લેટો ની છે.વિશ્વના મહાન ગ્રંથો માં ધ રિપબ્લિક ની ગણના થાય છે.એમાંથી કેટલાક અંશો અહી રજુ કરું છું અને હું ઈચ્છું છું કે દરેક સાહિત્ય અને ફિલસુફી પ્રેમી આ ગ્રંથ પૂરે પૂરો વાંચે.

અહી રજુ કરેલા અંશો કદાચ બધા લોકો ને નહિ ગમે.દેશમાં હાલ માં જે સ્થિતિ છે એમાં આ વાત વધારે મહત્વ ની થઇ જાય છે.જોકે દરેકને મનપસંદ પાઘડી પહેરવાની છૂટ છે…….

*******                                                        ******                                                  *****

Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg

  ધર્મ કરતા અધર્મ કદી વધારે ફાયદાકારક હોઈ શકે નહિ….કોણે પ્રજા અને કોણે શાસનકર્તા થવું જોઈએ ?..ઉમ્મરે નાના હોય તેમના પર વડીલો એ રાજ્ય કરવું જોઈએ..અને એમાના સૌથી સારા હોય તેમણે શાસન કરવું જોઈએ……… દરેક પ્રકારની છેતરપીંડી ને આપણે જાદુ કહી શકીએ…..જે રાજ્ય નો શાસક ફિલસૂફ હોય એ રાજ્ય જ સુખી થઇ શકે…. ફિલસૂફો જ્યાં સુધી રાજ્યકર્તાઓ નહિ થાય ત્યાં સુધી રાજ્યોને અને વ્યક્તિઓને અનિષ્ટમાંથી આરામ મેળવવાનો નથી,તેમજ આપણું આ કાલ્પનિક રાજ્ય કદી અસ્તિત્વ માં પણ આવી નહિ શકે…….

જુલ્મી રાજ્ય કઈ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે?- પ્રજાસત્તાકવાદના મૂળમાંથી એ નીકળે છે… જે રીતે મુડીવાદી રાજ્યનો નાશ થાય છે,તેવીજ રીતે પ્રજાસત્તાક રાજ્ય નો પણ નાશ થાય છે.સ્વતંત્રતાથી વિફરેલો અને ઉત્કટ બનેલો એનો એ રોગ પ્રજાસત્તાક રાજ્યને અભિભૂત કરી નાખે છે….શું રાજ્યોમાં કે શું વ્યક્તિઓના જીવનમાં ,સ્વતંત્રતા ની અતિશયતા ગુલામીની અતિશયતામાં જ પરિણમતી દેખાય છે ….. અને આ રીતે પ્રજાસત્તાક રાજ્યમાંથી સ્વાભાવિક રીતેજ જુલ્મી રાજ્ય અને સ્વતંત્રતાના સૌથી અંતિમ પ્રકારમાંથી ભારેમાં ભારે ઉત્કટ પ્રકારના જુલમ અને ગુલામી ઉત્પન્ન થાય છે……….

હું આળસુ ઉડાઉ લોકોના વર્ગનો ઉલ્લેખ કરવા માંગતો હતો ,જેમાના વધારે શુરવીર હોય તે નેતાઓ થાય છે અને વધારે બીકણ અનુયાયીઓ થાય છે- એજ જેમને આપણે કેટલાક ડંખવાળા અને બીજા ડંખ વગરના ભમરાઓ ની સાથે સરખાવતા હતા…….મુડીવાદી રાજ્ય માં હોય છે એના કરતા પ્રજાસત્તાક રાજ્યમાં સ્વતંત્રતા ને લીધે સૌથી પહેલા ભમરા ઉલટા વધારે પેદા થાય છે …. અને પ્રજાસત્તાક રાજ્યમાં અવશ્ય એ વધારે ઉગ્ર બને છે .એમ કેમ ?કારણ મુડીવાદી રાજ્યમાં એમનો અધિકાર લઇ લેવામાં આવે છે તથા એમને હોદ્દામાંથી હાંકી કાઢવામાં આવે છે ,અને તેથી એમને (જરૂરી) શિક્ષણ મળતું નથી કે તેઓ નું બળ વધતું નથી ;જયારે પ્રજાસત્તાક રાજ્યમાં તો રાજ્યની સમસ્ત સત્તામાં લગભગ તેઓ જ ઘુસેલા હોય છે.અને એમના જેઓ વધારે ઉગ્ર હોય છે તેઓ વધારે બોલે છે અને બધું કરે છે ,ત્યારે બાકીના ભમરા ભાષણો કરવાના જાહેર સ્થળો ની આજુબાજુ ગણગણાટ કર્યા કરે છે અને વિરોધી પક્ષની તરફેણમાં એક શબ્દ સરખો પણ ઉચ્ચારાવા દેતા નથી ,આથી પ્રજાસત્તાક રાજ્યમાં ભમરાઓજ લગભગ બધો કારભાર કરે છે ….

સામાન્ય સમૂહ ની સાથે જેને કશો સંબંધ હોતો નથી એવો એક બીજો વર્ગ પણ હોય છે ..વણિક લોકોની પ્રજામાં જે અવશ્ય સૌથી વધારે ધનવાન તથા સુવ્યવસ્થા વાળો હોય છે તે વર્ગ…સૌથી વધારે નીચોવી શકાય એવા એ લોકો હોય છે અને ભમ્રાઓને એમાંથી સૌથી વધારે પ્રમાણમાં મધ મળી રહે છે ….આને ધનવાન વર્ગ કહેવામાં આવે છે ,અને ભમરાઓ તેમના પર નિભાવ કરે છે ……….

ત્રીજો વર્ગ પોતાના હાથે મજુરી કરીને રહેતા લોકો નો છે ; એ કઈ રાજનીતિજ્ઞ પુરુષો નથી ,અને પોતાનો નિભાવ થઇ શકે એવી કઈ બહુ મૂડી પણ એમની પાસે હોતી નથી.એકત્ર થાય ત્યારે સંખ્યાની દ્રષ્ટિ એ આ વર્ગ સૌથી મોટો છે ,તથા પ્રજાસત્તાક રાજ્યમાં એ વર્ગ પાસે સૌથી વધારે સત્તા હોય છે…. પણ વળી એ ટોળું ભાગ્યેજ એકઠું મળે છે સિવાયકે એમને થોડા પૈસા મળે એમ હોય…..

 લોકો હમેશા કોઈકને પોતાના માથે નેતા તરીકે સ્વીકારી લે છે ,અને એને મોટો બનાવ્યેજ જાય છે….. જે મૂળમાંથી જુલમગાર ઉત્પન્ન થાય છે તે આ જ અને બીજું કોઈ નહિ.જયારે એ જમીન ની બહાર ફૂટેલો દેખાય છે ત્યારે પહેલવહેલા તો એ પાલક તરીકે દેખા દે છે…પછી પાલક જુલમગાર કેવી રીતે થવા માંડે છે ?.. બીજા બલીના આંતરડાઓ સાથે ભેળાઈ ગયેલ એક પણ નરબલી ના આંતરડાઓ ના ટુકડાઓ નો જે કોઈ સ્વાદ લે તેને વરુ નો અવતાર આવે છે …. લોકોનો આ પાલક એમના જેવો હોય છે ,આખો પ્રાકૃત જન સમૂહ એની આજ્ઞાને આધીન હોય છે તેથી સગાઓ ના લોહી રેડતા પણ એ અટકતો નથી ,ખોટા અપરાધો લાદવાની મનગમતી પધ્ધતિની મદદથી ,આખા ને આખા માણસો ગુમ કરી દેતો તથા અપવિત્ર હોઠ અને જીભથી પોતાના પુરવાસી બંધુઓનું લોહી ચાખતો એ તેમને કોર્ટમાં ઘસડી જાય છે અને એમનું ખૂન કરે છે,કેટલાક ને એ મારી નાખે છે અને બીજાઓ ને એ દેશનિકાલ કરે છે,અને એજ વખતે બધા દેવા ફોક કરવાની તથા જમીન વહેંચી લેવાની એ સુચના કરે છે.અને આ પછી એનું ભાવી કેવું થશે?શું એના દુશ્મનો ના હાથે એનો નાશ નહિ થાય,અગર માણસ મટીને શું એ વરુ  એટલેકે જુલમગાર નહિ બને ?……                                                     (સોક્રેટીસ એ ) કહ્યું ધનવાન લોકો ની સામે પણ પક્ષ ઉભો કરનાર પણ આજ છે.આ જ.થોડા વખત પછી એને હાંકી કાઢવામાં આવે છે ,પણ એના દુશ્મનોના વિરોધ છતાં પુખ્ત જુલમગાર તરીકે એ પાછો આવે છે….હેર્મુસ (ગ્રીસ નું એક સ્થળ) ના કાંકરિયાળ કિનારે એ નાસે છે અને જરા પણ થોભતો નથી ,પોતે બીકણ છે એની એને શરમ પણ આવતી નથી…. કારણ કે જો એને શરમ આવતી હોય તો તે કદી ફરી શરમાવવું ન પડે એવુજ કઈ કરે ને ! પણ જો એ પકડાઈ જાય તો મુઓ જાણો….

તે હવે પોતાના ભાર થી ” સાદા ભોળાને મદદ કરતો ” જણાતો નથી ,પણ કેટલાય માણસોને ઉથલાવી પાડનાર – પોતાના હાથમાં લગામ રાખીને રાજ્યમાં રથ માં ઉભો થાય છે – હવે જરા જેટલોય પાલક નહિ પણ કેવળ જુલમગાર!

.                   …. અને જે રાજ્યમાં આના જેવું પ્રાણી પેદા થાય છે ,તેનો તથા એ માણસના સુખનો પણ હવે આપણે વિચાર કરીશું….. પહેલાતો પોતાની સત્તા ના શરૂઆતના દિવસોમાં એ ખુબ હસમુખો હોય છે અને જે કોઈ મળે તે દરેકને સલામો ભરે છે ,જે જાહેરમાં તેમજ ખાનગી માં વચનો આપ્યા કરે છે એવાને જુલમગાર જાણવાનો છે!-દેવાદારો ને તે (દેવામાંથી ) મુક્ત કરતો તથા લોકો ને તેમજ પોતાના અનુયાયીઓને જમીન ની  વહેંચણી કરતો અને દરેક પ્રત્યે એટલો તો માયાળુ અને ભલો થવા પ્રયત્ન કરતો….. પરંતુ પરદેશી દુશ્મનો ને કાં તો જીતીને કે એમની સાથે સંધી કરીને એમને પતાવી દીધા પછી ,એમના તરફથી કોઈ પણ પ્રકારનો ભય રહ્યો ન હોય ,ત્યારે લોકો ને નેતાની જરૂર પડે તે ખાતર એ હરહમેશ કોઈ ને કોઈ પ્રકારનો વિગ્રહ ઉભો કરે છે……… કર ભરી ભરી ને લોકો ગરીબ થઇ જાય અને આ રીતે પોતાની જરુરીયાતો મેળવવામાં જ એમને પોતાનો બધો વખત ગાળવાની ફરજ પડે અને તેથી પોતાની સામે કાવત્રા કરવાનો સંભવ ઓછો થાય એ પણ શું એનો બીજોજ હેતુ નથી ? એ સ્પષ્ટ છે.અને એમાનો કોઈપણ સ્વતંત્ર થવાનો ઈરાદો રાખે છે , તથા એ પોતાના અધિકારની સામે થવા માંગે છે એવો એને શંશય જાય તો દુશ્મનો ની દયા પર ફેંકી એવાઓ ને નિકાલ કરવાનું એ કોઈ સારું બહાનું શોધી કાઢે છે.અને આ બધા કારણોને લીધે જુલમગાર ને હરહમેશ કોઈ ને કોઈ લડાઈ ઉભી કરવી પડે છે…… પછી એ લોકોમાં અપ્રિય થવા માંડે છે, એ આવશ્યક પરિણામ છે…..ત્યારબાદ એને ઉભો કરવામાં જેમને મદદ કરી હતી અને જેમની પાસે હજી પણ થોડી ઘણી સત્તા રહેલી છે તેમના કેટલાક એને પોતાને તથા આપસમાં પોતાના અભિપ્રાય દર્શાવે છે,અને જેઓ વધારે બહાદુર હોય તેઓ જે બની રહ્યું છે તે માથામાં વાગે એવું ચોખ્ખે ચોખ્ખું કહે છે……….

…… અને જો જુલામ્ગારે રાજ્ય કરવું જ હોય તો તેણે એમનો નિકાલ કરી નાખવો જોઈએ; થોડી પણ શક્તિવાળો કોઈ માણસ, શું પછી ભલે એ એનો મિત્ર હોય કે દુશ્મન હોય પરંતુ એ જીવતો હોય ત્યાં સુધી એ જંપી શકે જ નહિ……. અને તેથી પોતાની આજુબાજુ કોણ શુરવીર છે ,કોણ ઉદારચરિત છે,કોણ વિવેકી છે,કોણ ધનવાન છે એ બાબત એને તપાસ રાખવી પડે છે.કેટલો સુખી માણસ-કારણકે એ બધાનો દુશ્મન છે,અને એની મરજી હોય કે ન હોય તોપણ રાજ્ય ને રેચ આપ્યાની જેમ એ બધાને સાફ ન કરી દે ત્યાં સુધી એમના વિરુદ્ધ નો કોઈ ને કોઈ પ્રસંગ એને શોધી કાઢવો પડે છે…… વૈધો શરીરને રેચ આપે છે એ પ્રકારનો એ નથી, કારણકે તેઓ ખરાબ તત્વો ને કાઢી નાખે છે ,અને સારા ને રાખે છે,પણ આ એનાથી ઉલટું કરે છે.જો એને રાજ્ય કરવું જ હોય તો એનાથી બીજું કરી શકાય જ નહિ એમ હું માનું છું…… કેટલાય ખરાબ લોકો ધિક્કારતા હોય,અને એમની વચ્ચે રહેવાની ફરજ પડે અથવા બીજી બાજુ મૃત્યુ – એ તે કેવો ધન્ય વિકલ્પ! હા, એ સિવાય ત્રીજો વિકલ્પ નથી……….. જુલમગાર તે કેવું ધન્ય પ્રાણી હોવું જોઈએ ,એણે બીજોઓને મારી નાખ્યા અને પોતાના વિશ્વાસુ મિત્રો તરીકે અવને સ્વીકારે છે!……

…… સારા લોકો એને ધિક્કારે છે અને એના સંગ થી દુર રહે છે.

….. નગર રાજ્યમાં જો દેવદ્રવ્યના પવિત્ર ભંડારો હશે,તો તે જપ્ત કરીને એ ખર્ચવા માંડશે; અને માણસોની માલમિલકત જપ્ત કરવામાં આવી હોય તેટલા પૂરતા જે કરો તેને લોકો ઉપર નાખવા પડ્યા હોય તેને તે ઓછા કરી શકે છે…………….જુલમગાર બળજબળી કરશે? શું એનો બાપ એની સામે થાય તો એને મારશે!…….ખરેખરો જુલમ તો આ જ …….કહેવતમાં કહ્યું છે તે પ્રમાણે સ્વતંત્ર પુરવાસીઓની ગુલામીની ઉલમાંથી બચવા લોકો ગુલામો પર ગુજારતા જુલમ રૂપી  ચૂલ માં પડે છે ; આવી રીતે તમામ વ્યવસ્થા અને વિવેકમાંથી છટકી જઈને ગુલામીના સૌથી વધારે કઠોર અને કડવા રૂપમાં સ્વતંત્રતા સરી પડે છે….

…… સ્વભાવ કે ટેવ અથવા બંનેની અસરને લીધે જયારે માનસ દારૂડિયો,માંનોવીકારવાળો અને વિષયાંધ બની જાય ત્યારે શબ્દના સાચા અર્થમાં જુલમગાર પેદા થાય છે……….જુલમગારો  ખરેખરી સ્વતંત્રતા કે મિત્રાચારી કદી અનુભવી શકતા નથી … અને એવા માણસોને શું ખરેખર હરામી ન કહી શકાય? એ બાબતે પ્રશ્ન જ ન હોઈ શકે……… સ્વભાવ થી જ જેનામાં જુલમ્ગાર નો અંશ સૌથી વધારે પ્રમાણમાં છે તેવો શાસનકર્તા તે આ છે , અને એ જેટલું વધારે જીવે છે તેટલો એ વધારે જુલમગાર થાય છે……….

…. અને જે દૃષ્ટમાં દૃષ્ટ છે …તે શું સૌથી વધારે દુખી પણ નહિ હોય?…..હા અચૂક …..જુલ્મી રાજ્યવ્યવસ્થા કંગાળ માં કંગાળ પ્રકારની છે અને એક રાજાનું શાસન સુખીમાં સુખી છે ….

જે નગર રાજ્યમાં જુલમ્ગાર નું શાસન હોય તેને તમે શું કહેશો સ્વતંત્ર કે પરતંત્ર ?… બીજું એકે નગર રાજ્ય એનાથી વધારે પૂરેપૂરું પરતંત્ર ન હોઈ શકે….

જુલમ ગારની અંદર જે આત્માં રહેલો છે તેનામાં પોતાની જે કઈ ઈચ્છા હોય તે પ્રમાણે આચરવાની ઓછામાં ઓછી શક્તિ હોય છે ,એને કોઈ ને  બગઈ કરડતી જ હોય છે તથા તેનામાં કલેશ અને પશ્ચ્યાતાપ ભરેલા જ રહે છે…..જુલમગાર ના શાસન નીચેનું નગર રાજ્ય ધનવાન છે કે ગરીબ? ગરીબ ….

જે જુલમગાર માણસમાં (અધમ) ઈચ્છાઓ તથા મનોવીકારનું તોફાન મચેલું હોય છે તેના કરતા બીજા કોઈ માણસમાં તમને આ જાતનું દુખ વધારે પ્રમાણમાં મળી આવશે ખરું ?અશક્ય ……..

બધા માણસો કરતા એ (જુલમગાર ) ઘણોજ દુખી છે …..એના સમસ્ત આત્માનું નિરીક્ષણ કેમ કરવું એ જો તમે જાણતા હો તો તમને ખબર પડશે કે એનામાં ખરેખરું દારિદ્ર રહેલું છે;આખી જીન્દગીભર એને ભય લાગ્યા જ કરે છે,…. એને તાણ આવતી હોય છે ….સત્તા મળવાથી એ ઉલટો વધારે દૃષ્ટ થાય છે : પહેલા હતો તેના કરતા એ વધારે ઈર્ષ્યાળુ વધારે વિશ્વાશ્ઘાતી,વધારે અધર્મી,વધારે મિત્રહીન અને વધારે અપવિત્ર થાય છે અને અવશ્ય એ એવો છે જ;દરેક પ્રકારના દુર્ગુણમાં એ મગરૂરી લે છે,અને એની સામગ્રી પણ પૂરી પાડે છે,અને પરિણામ એ આવે છે કે એ પરમ દુખી થાય છે તથા એ બીજા બધાને પોતાના જેટલાજ દુખી કરે છે                      ….પોતાના દુઃખમાં થી મુક્ત થવા કરતા બીજા કશામાં વધારે સુખ નથી …..જુલમગાર એટલે સુધી જાય છે કે ખોટા સુખની હદને પણ એ ઉલ્લંઘી જાય છે ;નિયમ તથા બુદ્ધિના પ્રદેશમાંથી એ નાસી છૂટેલો હોય છે ,અને જે કેટલાક ગુલામી સુખો એના ઉપગ્રહો જેવા છે તેની સાથે એ વસે છે …..

 

Posted in PHILOSOPHY, Uncategorized | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

યાદ શક્તિ કેવી રીતે વધારવી?

શિર્ષક વાંચીને કોઈ ટીખળ પણ કરી શકે છે કે યાદશક્તિ વધારનારા ટોનિક પીને. અમારૃં અંગત મંતવ્ય એવું છે કે આવા ટોનિકોથી યાદ શક્તિ વધતી  હશે કે નહીં એ તો સંશાધનનો વિષય છે. માત્ર એનાથી માનસિક સંતોષ જરૃર થતો હશે કે અમે કંઇક એવું પીધું છે જેનાથી યાદશક્તિ વધી છે. માર્કેટીંગનો યુગ છે. લોકો મીઠા શરબતને શક્તિવર્ધક કે સ્મરણશક્તિ વધારનાર ટોનિક તરીકે વેચે તો એ પણ વેચાઈ જાય છે. આશ્ચર્ય તો એ છે કે લોકો ખરીદે પણ છે. આ બધી ભાંજગડમાં આપણે ના પડીએ. મનોવિજ્ઞાાનીઓએ બતાવેલી કેટલીક સાદી રીતો છે જેના થકી યાદશક્તિમાં જરૃર સુધારો થઈ શકે છે.

જીવનમાં સફળતા મેળવવા માટે યાદશક્તિ સારી હોવી આવશ્યક છે. તમને ઘણું બધું જ્ઞાાન હોય પણ યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સ્થળે, યોગ્ય લોકોની સામે તમે એ અભિવ્યક્તિ ન કરી શકો અને તમારી નબળી યાદશક્તિ તમને એ અભિવ્યક્તિમાં મદદ ના કરે તો આ બધા જ્ઞાાનનો કોઈ અર્થ નથી. શેખ સાદીએ એક વિદ્વાનને પ્રશ્ન કર્યાે. એણે કહ્યું ઊભા રહો, હું ફલાણા પુસ્તકમાંથી આનો ઉત્તર તમને આપીશ. શેખ સાદીએ કહ્યું ભાઈ, જે જ્ઞાાન પુસ્તકમાં સંગ્રહાયેલું હોય પરંતુ દિમાગમાં ન હોય અને અણીના ટાણે પુસ્તકો ઉથલાવવા પડે એવા જ્ઞાાનનો કોઈ અર્થ નથી. જ્ઞાાન તો હાથવગુ હોવું જોઈએ.

આપણા નેતાઓ ગમે તેટલા લુચ્ચા કે ખંધા નિર્દયી હોય પણ એક વાતતો માનવી પડશે કે એમની યાદ શક્તિ બહુ સારી હોય છે. ઘણા લેખકો, કવિઓ અને વક્તાઓની યાદશક્તિ પણ સારી હોય છે. એમના માટે એ આવશ્યક પણ છે. મોટાભાગના લોકો અને વિદ્યાર્થીઓની ફરિયાદ હોય છે કે વાંચેલું યાદ રહેતું નથી. શું કરીએ?

યાદશક્તિની પ્રક્રીયા સમજવી પડે. આમાં ત્રણ મહત્ત્વની પ્રક્રિયાઓ છે. પ્રથમઃ અવલોકન કે નિરીક્ષણ કરવું. બીજુંઃ જે જોયું, સાંભળ્યું કે વાંચ્યુ હોય તેને મગજમાં ભરી રાખવું કે સંઘરી રાખવું. ત્રીજુંઃ મગજમાં જે સંઘરેલું હોય એને યોગ્ય સમયે કે ઇચ્છા પ્રમાણે બહાર લાવી વ્યક્ત કરવું.

આ ત્રણે પ્રક્રીયાઓે પરસ્પર સંકળાયેલી છે. ત્રણમાંથી કોઈ એક પ્રક્રિયા પણ નબળી પડે તો યાદ રાખવામાં મુશ્કેલી ઊભી થાય.

સારી રીતે યાદ રાખવા માટે સારી અવલોકન શક્તિ અને એકાગ્રતાની પણ જરૃર હોય છે. આ ઉપરાંત તથ્યોને એકબીજા સાથે સાંકળીને મનમાં ગોઠવવામાં આવે તો સરળતાથી યાદ રહે છે. એક હકીકત કે બાબત સાથે બીજી હકીકત કે બાબત સંકળાયેલી હોય તો તરત યાદ આવે છે.

મનોવિજ્ઞાાનીઓ યાદશક્તિ માટે બીજી પણ કેટલીક બાબતોને અગત્યની માને છે જેમકે (૧) સ્થાન કે સમયની નિકટતા (૨) સરખાપણું (૩) વિરોધાભાસ અને (૪) કાર્ય કારણ અથવા કારણ અને પરિણામ.

સ્થાન કે સમયઃ દા.ત. ગોધરાકાંડ સાથે જ ૨૦૦૨ કે નરેન્દ્ર મોદીની યાદ આવે. ‘દાંડીયાત્રા’ સાથે મહાત્મા ગાંધીની, ‘જલિયાંવાલા બાગ કાંડ’ સાથે જનરલ ડાયરની, ‘ભારતના એકીકરણ’ માટે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની, આફ્રિકામાં રંગભેદ નીતિ સાથે નેલ્સન મંડેલાની અને ‘ભારતની વૈશ્વિક આર્થિક નીતિ’ માટે ડો. મનમોહન સિંહની યાદ આવ્યા વિના નહીં રહે.

સરખાપણુંઃ જે બે બનાવો એકસાથે બને તે બે વચ્ચે માનસિક સંબંધ બંધાય છે. કેટલાક શબ્દો એકબીજાના પર્યાય બની જાય છે. જેમ કે ક્રિકેટનું નામ આવે તો ડોન બ્રેડમેન કે સચિન તેંડુલકર, હેલિકોપ્ટર શોટ એટલે ધોનીનો શોટ વગેરે.

વિરોધાભાસઃ કેટલાક શબ્દો સાંભળતા જ આપણા મનમાં એના સમાનાર્થી કે વિરોધાભાસી શબ્દો પણ યાદ આવી જાય છે. આકાશની સાથે જ ગગન કે અંબરની યાદ આવે. તો તરત ધરતી પણ યાદ આવે. સફેદ શબ્દ સાંભળી ધોળાનું અને કાળાની સાથે શ્યામનું સ્મરણ તરત થાય. બે શબ્દોના પ્રાસ પણ આપણને તરત યાદ આવે છે. દા.ત. કોઈ કહે કે મહેફિલમાં શું રંગ જમ્યો હતો. રંગની સાથે જ આપણને તરંગ, ઉમંગ, સંગ, ઢંગ, યંગ જેવા શબ્દો સાંભળવાના.

કાર્ય-કારણઃ ગુરૃત્વાકર્ષણની વાત આવે તો ન્યુટન, થિયરી ઓફ રિલેટીવિટીની ચર્ચા થાય તો આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન, કોમ્પ્યુટરની ચર્ચા થાય તો બિલ ગેટ્સ કે સ્ટીવ જોબ્સની યાદ આવે. એવી જ રીતે કોઈ કૃતિની ચર્ચા થાય તો એના લેખક કે કવિનું સ્મરણ થાયઃ શાકુંતલની ચર્ચા થાય તો કાલિદાસ શરતચંદ્ર  ચટ્ટોપાધ્યાયની ચર્ચા વખતે દેવદાસની યાદ આવે. અને હા દેવદાસની વાત નીકળે તો દિલીપકુમાર કે શાહરૃખ ખાન પણ યાદ આવ્યા વિના ના રહે.

ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને એકબીજા સાથે કોઈ સંબંધ કે કારણ શોધી કાઢો તો યાદ રાખવાનું સહેલું પડે. દા.ત. (૧) આકાશ (૨) ધરતી (૩) હરિયાળી (૪) ઝાડ (૬) કાગળ (૬) પ્રિન્ટર (૭) કોમ્પ્યુટર (૮) ઇન્ટરનેટ (૯) મોબાઈલ ફોન (૧૦) 4G

સરળતા ખાતર મેં બધા શબ્દોને એવા ક્રમમાં ગોઠવ્યા છે કે એક વાર વાંચ્યા પછી પણ યાદ રહી જાય. કેમકે તેઓ એકબીજા સાથે સંબંધ ધરાવે છે. અથવા વિરોધાભાસ ધરાવે છે. આકાશનો વિરોધી શબ્દ ધરતી છે. ધરતી ચોમાસામાં હરિયાળી હોય છે. હરિયાળી હોય તો વૃક્ષો પણ હોવાના. વૃક્ષોના લાકડામાંથી કાગળ બને છે. કાગળ ઉપર કંઇક છાપવું હોય તો પ્રિન્ટરની જરૃર પડે છે. પ્રિન્ટરને કોમ્પ્યુટર સાથે જોડવું જરૃરી છે. કોમ્પ્યુટર ઉપર ઇન્ટરનેટ ચલાવી શકાય. આ જ ઇન્ટરનેટ મોબાઈલ ફોન ઉપર પણ ઉપલબ્ધ હોય છે. અને મોબાઈલ ફોન ઉપર હાલમાં 4G સેવાની શરૃઆત થઈ છે. આ રીતે પરસ્પર સંબંધ સાંકળી શકો તો તમે સરળતાથી યાદ રાખી શકો. આ બાબત કેટલી મહત્ત્વની છે એ નીચેના દસ શબ્દો ઉપરથી તમને સમજાઈ જશે.

(૧) પેન (૨) સ્પેસ શટલ (૩) નદી (૪) કાર (૫) વોશીંગ મશીન (૬) પુસ્તક (૭) ખુરશી (૮) સાયકલ (૯) ઘડીયાળ (૧૦) બગીચો.

દેખીતી રીતે જ આ શબ્દો વચ્ચે પરોક્ષ કોઈ સંબંધ નથી.

કોઈપણ વસ્તુ યાદ રાખવા માટે એકાગ્રતા પણ અગત્યની હોય છે. વિદ્યાર્થી મિત્રો માટે આ બાબત ઘણી લાગુ પડે છે. એકાગ્રતા અને ધ્યાનપૂર્વક અભ્યાસ કરવામાં આવે તો વધુ સારી રીતે પાઠ, પ્રશ્નો અને ઉત્તરો યાદ રાખી શકાય, અને પરીક્ષામાં સારી રીતે પેપર લખી શકાય. શિક્ષક વર્ગમાં ભણાવે ત્યારે એકાગ્રતાથી સાંભળવું જોઈએ. એકાગ્રતા વધુ એમ ગ્રહણશક્તિ પણ વધારે. પરિણામે યાદશક્તિ પણ વધારે. એકાગ્રતાનો સંબંધ ઇચ્છાશક્તિ સાથે પણ હોય છે. ઇચ્છાશક્તિ પ્રબળ ન હોય તો મનને નિરીક્ષણ કે એકાગ્રતા માટે પ્રેરી નહીં શકાય.

પ્રસિદ્ધ મનોવિજ્ઞાાની અને ફિલોસોફર વિલિયમ જેમ્સે યોગ્ય જ કહ્યું હતુંઃ “જે માણસ પોતાના વિગત અનુભવો વિશે વારંવાર વિચાર કરે  છે અને એમના ઘટકોને પદ્ધતિસર એકબીજા સાથે વણી લે છે એની યાદશક્તિ શ્રેષ્ઠ થાય છે.” જે બાબત સાથે આપણને લેવાદેવા હોય એ યાદ રહે છે અને જેમાં રસ ન હોય એ જલ્દીથી ભૂલાઈ જાય છે. યુવામિત્રોને ફિલ્મી ગીતો યાદ રહેતા હોય છે પણ પુસ્તકની કવિતા યાદ રહેતી નથી. એનું કારણ આ જ છે. આપણને જે બાબતમાં રસ પડે એમાં એકાગ્રતા વધે અને યાદશક્તિ સતેજ બને છે.

કેટલાક વિદ્વાનોનું માનવું છે કે જ્યારે બધી જ પદ્ધતિઓ નિષ્ફળ થાય ત્યારે વિગતો ગોખી નાંખવામાં કશો વાંધો નથી. આપણી શાળાઓમાં બાળકોને મોઢેથી કવિતાઓ કે પાઠ યાદ કરાવવા પાછળ કદાચ આ જ સિદ્ધાંત કામ કરતો હશે. એની સામે બીજો વર્ગ આની વિરુદ્ધમાં છે. આનાથી અર્થનો અનર્થ થવાની સંભાવના હોય છે. થ્રી-ઇડીયટ્સમાં ગોખણપટ્ટીને લીધે ચતુરના જે હાલહવાલ થાય છે એ બધા જાણે છે. એક ત્રીજો સમન્વયકારી વર્ગ એવું માને છે કે સમજી વિચારીને ગોખવામાં આવે તો કોઈ વાંધો ન હોઈ શકે. જેમ કોઈ અક્ષર ઘુંટવાથી વધારે જાડો બને છે એમ પુનરાવર્તનથી દરેક બાબતની મન ઉપર વધારે ઊંડી છાપ પડે છે.

પુનરાવર્તનથી જલ્દી યાદ રહે છે એમ લખવાથી પણ જલ્દી યાદ થાય છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે લખવાના બે ફાયદા છે. યાદ પણ રહે અને અક્ષરો પણ સુધરે. લખવાનો બીજો ફાયદો એ કે વિચારો વ્યવસ્થિત ગોઠવાય છે. લેકચરમાં અથવા પુસ્તકમાંથી મુદ્દાઓ અલગ તારવીને લખવામાં આવે તો યાદ રાખવા સહેલા થઈ પડે છે. લખવાના ફાયદા સામે નુકસાન માત્ર એક જ છે કે સમય બહુ જાય છે. આજકાલના વિદ્યાર્થીઓને નોટ્સ બનાવવાનો કંટાળો આવે છે. લેકચર ધ્યાનથી ન સાંભળે તો નોટ વ્યવસ્થિત ન બને પરિણામે મગજમાં કંઇ ઉતરે નહીં. વિદ્યાર્થીઓ જો પોતે લખાણનો અભ્યાસ ન કરે તો મહેનત બાતલ જાય છે.

વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરવા બેસે ત્યારે એ બાબતનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે ટેબલ ઉપરથી બીજા વિષયના પુસ્તકો, પેપરો, નોટો, અખબાર અને ખાસ કરીને મોબાઈલ ફોન બાજુએ મૂકી દેવા જોઈએ. નહીંતર ધ્યાન એમના તરફ જશે અને એકાગ્રતાથી અભ્યાસ થશે નહીં. જે વસ્તુની જરૃર પડે એ પહેલાંથી જ લઈને બેસવું જોઈએ. વારેઘડીએ ઉઠવાથી પણ એકાગ્રતામાં વિક્ષેપ પડે છે.

એકાગ્રતા બાબતે ગ્રીસના ગણિતશાસ્ત્રી યુકલિડ જેવો બીજો કોઈ પ્રસંગ મેં વાંચ્યો નથી.

એવું કહેવાય છે કે શત્રુઓ જ્યારે ગ્રીસ ઉપર હુમલો કરી ચઢી આવ્યા ત્યારે યુકલિડનું ચિત્ત તો ભુમિતિમાં જ હતું.

એક વર્તુળની આકૃતિ દોરી એના વિશે એ વિચારી રહ્યો હતો. દુશ્મન સૈનિકો એના ઘરમાં ઘુસી આવ્યા ત્યારે પણ એ તો વર્તુળમાં જ મગ્ન હતો. સૈનિકો એની સાથે તોછડાઈથી વર્તતા હતા ત્યારે એણે એટલું જ કહ્યુંઃ “મારું વર્તુળ બગાડશો નહીં.”

સૈનિકોએ એની વાત ઉપર ધ્યાન આપ્યું નહીં. અને ઉપાડીને લઈ ગયા અને એનો વધ કર્યાે. જીવનની અંતિમ ક્ષણ સુધી એનું ચિત્ત અભ્યાસમાં જ પરાવાયેલું હતું.

મેકોલે વિશે કહેવાય છે કે જો મિલ્ટનની પેરેડાઈઝ લોસ્ટની બધી જ પ્રતો નાશ પામે તો પણ એ પોતાની સ્મરણશક્તિના આધારે અક્ષરસ એને મૂળ જેવી જ લખી શકે. એની અભ્યાસ કરવાની રીત વિદ્યાર્થીઓ ઉપરાંત મોટેરાઓએ પણ અપનાવવા જેવી છે. દરેક પાનું વાંચ્યા પછી એમાં શું લખાયું છે એના વિશે ચિંતન કરતો અને એને યાદ રહી જતું. આવી રીતે ઘણા પ્રશિષ્ટ ગ્રંથો એણે મોઢે કરી લીધા હતા.

બીજી રીત છે – જે કઈ વાંચો એનો સાર અલગ ડાયરીમાં લો. સારી સ્મરણશક્તિ તંદુરસ્તી અને મગજની શક્તિ ઉપર આધાર રાખે છે. જો તમે વિદ્યાર્થી હોવ કે છેલ્લા વર્ષની પરીક્ષાની તૈયારી કરતા હોવ કે વ્યવસાય કરતા હોય – માનસિક રીતે તેજ રહેવા માટે સારી સ્મરણશક્તિ ખૂબ આવશ્યક છે.

અત્યાર સુધી એવું મનાતું હતું કે જેમ જેમ માણસ વૃદ્ધ થાય એમ કશુંક નવું શીખવું કે યાદ રાખવું એના માટે મુશ્કેલ છે. પરંતુ વૈજ્ઞાાનિકોએ શોધી કાઢયું છે કે આ માન્યતા ખોટી છે. માનવ મગજ એટલી જોરદાર ક્ષમતા ધરાવે છે કે અનુકૂલન સાધી અને પરિવર્તન પણ પામી શકે છે. આ ક્ષમતાને ન્યુરોપ્લાસ્ટિસીટી કહે છે. જેમ શરીરને તંદુરસ્ત રાખવા માટે શારીરિક કસરત આવશ્યક છે એમ મગજને તંદુરસ્ત અને કાર્યક્ષમ રાખવા માટે કેટલીક માનસિક કસરતો જરૃરી છે. નીચે બતાવેલ રીતોથી સ્મરણશક્તિ વધારી શકાય છે.

*  તમારા મગજને કસરત કરાવો.

* શારીરિક કસરત પણ કરો.

* મિત્રો માટે સમય કાઢો.

* તણાવને કાબુમાં રાખો એ   મગજનો સૌથી મોટો શત્રુ છે.

* હસતા રહો.

* મગજને ઉત્તેજિત કરે એવો ખોરાક લો.

* રોગોને સમજો અને નિદાન કરાવો.

* શીખવા અને યાદ રાખવા માટે પ્રાયોગિક પગલાં લો.

* સારી ઊંઘ લો – ઊંડી ઊંઘમાં જ યાદ શક્તિ વધે એ માટે કરવામાં આવતી કસરતો ઊંડી ઊંઘમાં જ કાર્યશીલ બને છે.

Posted in SUCCESS | Tagged , , , , | Leave a comment

સ્વાગતમ

નમસ્કાર મિત્રો ,

મારા આ બ્લોગમાં આપનું સ્વાગત છે.

Posted in Uncategorized | Leave a comment